Stok bulundurma maliyeti nasıl hesaplanır
Kimin içinZincir market finans, satın alma, tedarik zinciri, işletme sahibi
"Fazla stok zararlı" cümlesi herkesin bildiği ama kimsenin sayıya dökmediği bir cümledir. Sayıya dökülmediğinde fazla mal almanın bedeli sıfır sanılır: mal nasılsa satılacaktır. Oysa raftaki her lira yıl boyunca bir bedel öder ve Türkiye'de bu bedel malın değerinin üçte birini geçer. Bu rehber o oranın nasıl hesaplandığını, dört bileşenini ve hangi kararların ona bağlı olduğunu anlatıyor.
Stok bulundurma maliyeti nedir
Stok bulundurma maliyeti — literatürde stok tutma maliyeti ya da taşıma maliyeti olarak da geçer — malı satın alma bedeli değildir. Malı satın aldıktan sonra, satılana kadar geçen sürede ödenen bedeldir.
Bir yüzde olarak ifade edilir çünkü karar verirken tutar değil oran gerekir: "bu malı üç ay fazladan elde tutmak bana ne kadara mal olur" sorusunun cevabı orandan çıkar.
Kalemlerin çoğu muhasebede ayrı ayrı zaten kayıtlıdır ama hiçbir yerde tek bir satırda toplanmaz. Bu yüzden çoğu işletme kendi bulundurma maliyetini bilmez ve bilmediği bir sayıyı karar girdisi olarak kullanamaz.
- Bulundurma maliyeti oranı
(Sermaye + Depolama + Risk + Hizmet) ÷ Ortalama stok değeri × 100- Birim başına yıllık maliyet
Birim maliyet × Bulundurma maliyeti oranı- Bir partiyi elde tutma bedeli
Parti değeri × Oran × (Elde kalan gün ÷ 365)
Dört bileşen ve her birinin hesabı
Kalemler dört başlıkta toplanır. En büyüğü sermaye maliyetidir ve Türkiye'de toplamın yarısından fazlasını oluşturur; diğer üçü birlikte kalanı doldurur.
Sermaye maliyeti, stoğa bağlanan paranın alternatif getirisidir. Kredi kullanıyorsanız kredi faizi, kullanmıyorsanız o paranın mevduatta ya da işletmenin kendi işinde kazanacağı getiridir. Kredi kullanmıyor olmak bu maliyeti sıfırlamaz — en sık yapılan hata budur.
Risk kalemi en çok atlanan başlıktır: eskime, SKT kaybı, fire, hasar ve çalınma. Taze grupta kısa raf ömrü nedeniyle yüksek, kuru gıdada düşüktür. Kendi risk oranınızı geçmiş yılların imha ve indirim verisinden çıkarın, tahmin etmeyin.
| Bileşen | İçerdiği kalemler | Türkiye tipik | Uluslararası tipik |
|---|---|---|---|
| Sermaye maliyeti | Kredi faizi ya da paranın alternatif getirisi | %25 - %40 | %6 - %12 |
| Depolama | Kira, raf, enerji, elleçleme, depo personeli | %3 - %8 | %3 - %8 |
| Risk | Eskime, SKT kaybı, fire, hasar, çalıntı | %3 - %15 | %4 - %10 |
| Hizmet | Sigorta, sayım, stok yönetimi, vergi | %1 - %3 | %1 - %3 |
| TOPLAM | %35 - %55 | %18 - %25 |
Uluslararası kaynaklardaki oranlar Türkiye için düşüktür ve doğrudan kullanıldığında fazla stok tutmayı teşvik eder. Sermaye maliyetini kendi finansman maliyetinizden alın.
Örnek hesap: bir mağazanın yıllık bulundurma maliyeti
Hesap ortalama stok değeri üzerinden yapılır — dönem sonu stoğu değil. Bayram ve kampanya dönemlerinde stoğu dalgalanan bir zincirde dönem sonu stoğu yıl boyunca taşınan yükü temsil etmez.
Bu oran hangi kararları değiştirir
Bulundurma maliyeti bir raporlama kalemi değil, karar girdisidir. Yazılı olmadığında dört karar sistematik olarak yanlış tarafa kayar.
Birincisi miktar iskontosudur. Tedarikçi "iki katını alırsan yüzde 6 indirim" dediğinde cevap, fazla malın ne kadar süre elde kalacağına ve bu sürenin bulundurma maliyetine bağlıdır. Yüzde 45 oranla çalışan bir işletmede altı ay fazladan taşınan mal yüzde 22,5 maliyet üretir; yüzde 6 iskonto bunun yanında küçük kalır.
İkincisi ekonomik sipariş miktarıdır: formülün paydası doğrudan bu orandır. Üçüncüsü indirim kararıdır — bekleyerek daha iyi fiyat almanın maliyeti buradan çıkar. Dördüncüsü tedarikçi seçimi: kısa tedarik süresi veren pahalı tedarikçi, uzun süre veren ucuz tedarikçiden toplam maliyette daha iyi olabilir.
- Miktar iskontosu — fazla malın taşıma maliyeti iskontoyu aşıyor mu
- Ekonomik sipariş miktarı — formülün paydası bu orandır
- İndirim zamanlaması — beklemenin bedeli aylık olarak buradan hesaplanır
- Tedarikçi seçimi — kısa tedarik süresi daha az emniyet stoğu, daha az bulundurma maliyeti demektir
Oranı kurmanın adımları
Hesap bir kez kurulur, yılda bir gözden geçirilir. Faiz oranları hızlı değiştiğinde sermaye maliyeti ara güncelleme gerektirir.
- Sermaye maliyetini belirleyinKredi kullanıyorsanız ağırlıklı ortalama kredi faizi. Kullanmıyorsanız paranın alternatif getirisi — mevduat değil, işletmenin kendi sermaye getirisi doğru ölçüdür.
- Depo giderlerini stoğa dağıtınKira, enerji, depo personeli ve elleçleme ekipmanı toplanır; ortalama stok değerine bölünür. Depo kendi mülkünüzse kira yerine emsal kira kullanılır.
- Risk oranını geçmiş veriden çıkarınSon üç yılın imha, fire ve indirim kayıpları toplanıp ortalama stok değerine bölünür. Kategori bazında ayrı hesaplayın; taze grup ile kuru gıda arasında kat kat fark vardır.
- Hizmet kalemlerini ekleyinSigorta primi, sayım maliyeti, stok yönetimi yazılımı ve personel payı.
- Kategori bazına indirinTek bir işletme oranı kaba karar için yeterlidir; sipariş ve indirim kararları kategori oranıyla verilir.
- Alım sürecine bağlayınMiktar iskontosu ve toplu alım tekliflerinin yanında bu oranla hesaplanmış taşıma maliyeti otomatik görünsün. Elle hesaplanan hiçbir oran karar anında kullanılmaz.
Sık sorulan sorular
- Stok bulundurma maliyeti nasıl hesaplanır?
- Sermaye, depolama, risk ve hizmet kalemleri toplanıp ortalama stok değerine bölünür. Ortalama stoğu 155.000 TL olan bir mağazada bu kalemler 69.750 TL tutuyorsa bulundurma maliyeti oranı yüzde 45'tir.
- Stok maliyetine hangi unsurlar girer?
- Dört başlık: sermaye maliyeti (stoğa bağlanan paranın alternatif getirisi), depolama (kira, enerji, elleçleme, depo personeli), risk (eskime, fire, hasar, çalıntı) ve hizmet (sigorta, sayım, stok yönetimi). Malın alış bedeli bu hesaba girmez; o satılan malın maliyetidir.
- Stok bulundurma maliyeti oranı kaç olmalı?
- Tek bir oran yoktur; oran işletmenin kendi finansman maliyeti, depolama, risk ve hizmet kalemlerinden hesaplanır. Uluslararası kaynaklardaki oranlar düşük faiz ortamında hesaplanmıştır; Türkiye'de sermaye maliyeti yüksek olduğu için oran belirgin biçimde yükselir. Yabancı kaynaktaki oranı doğrudan kullanmak fazla stok tutmayı teşvik eder.
- Kredi kullanmıyorsam sermaye maliyeti sıfır mıdır?
- Hayır. Stoğa bağlanan para kredi olmasa da bir alternatif getiriden vazgeçilerek oraya konmuştur. Doğru ölçü işletmenin kendi sermaye getirisidir; kredi kullanmamak bu maliyeti ortadan kaldırmaz, yalnızca görünmez yapar.
- Miktar iskontosu ne zaman kabul edilmeli?
- İskonto kazancı, fazla malın ek bulundurma maliyetini aştığında. Yüzde 6 iskontoyla altı ay boyunca fazladan taşınan ortalama 116.600 TL'lik mal, yüzde 45 oranla 26.235 TL maliyet üretir; iskonto kazancı 22.200 TL olduğu için iskonto 4.035 TL kaybettirir. Kırılma noktası yaklaşık yüzde 38'lik bulundurma oranıdır.
- Stok bulundurma maliyeti ile satılan malın maliyeti arasındaki fark nedir?
- Satılan malın maliyeti malı satın alma bedelidir ve satıldığında gider yazılır. Bulundurma maliyeti ise malı satılana kadar elde tutmanın bedelidir ve satılmasa da her gün birikir. İkincisi hiçbir muhasebe hesabında tek satırda görünmez.