Ölü stok nedir, nasıl tespit edilir ve stok yaşlandırma raporu nasıl hazırlanır
Kimin içinZincir market kategori yönetimi, satın alma, finans
Ölü stok, bilançoda varlık olarak duran ama gerçekte gider olan maldır. Sorunun sinsi tarafı, hiçbir raporda kendiliğinden görünmemesidir: stok devir hızı bir ortalamadır ve hızlı dönen ürünler yavaşları saklar. Ölü stok ancak dağılıma bakıldığında ortaya çıkar. Bu rehber yaşlandırma raporunun nasıl kurulacağını, ölü stoğun gerçek maliyetini ve eritme yöntemlerinin karşılaştırmasını anlatıyor.
Ölü stok nasıl tanımlanır
Ölü stoğun tek bir tanımı yoktur; işletmenin kendi eşiğini yazması gerekir. Yazılmadığında herkes farklı bir sayı düşünür ve konu her toplantıda yeniden tartışılır.
İki tanım yaklaşımı vardır. Hareket bazlı tanım basittir: belirlenen süre boyunca hiç satılmamış stok ölüdür. Hız bazlı tanım daha doğrudur: mevcut satış hızıyla tükenmesi belirlenen süreden uzun sürecek stok ölüdür. İkincisi, az ama düzenli satan ürünleri yanlışlıkla ölü saymaz.
Pratikte ikisi birlikte kullanılır ve arada bir de "yavaş stok" kategorisi tanımlanır. Yavaş stok henüz ölü değildir ama müdahale edilmezse olacaktır; asıl kazanç bu aşamada yapılan müdahaleden gelir.
| Sınıf | Hareket bazlı | Hız bazlı | Müdahale |
|---|---|---|---|
| Sağlıklı | Son 90 günde hareket var | Elde kalan gün < 120 | Yok |
| Yavaş | 90-180 gün hareketsiz | Elde kalan gün 120-365 | Fiyat ve teşhir gözden geçirilir |
| Ölü | 180+ gün hareketsiz | Elde kalan gün > 365 | Planlı eritme başlatılır |
| Atıl | 365+ gün hareketsiz | Satış hızı sıfır | Toptan çıkış, bağış veya imha |
Mevsimsel ürünler bu eşiklerin dışında tutulmalıdır. Mangal kömürünün kasımda hareketsiz olması ölü stok değil, normal mevsim döngüsüdür. Mevsimsel ürünlerde sayaç dönem başında sıfırlanır.
Stok yaşlandırma raporu nasıl kurulur
Yaşlandırma raporu, stoğu giriş tarihine göre yaş dilimlerine ayırır ve her dilimin hem adet hem maliyet olarak payını gösterir. Rapor, tek başına stok devir hızından çok daha fazla bilgi taşır.
Kurulumun tek teknik gereği, stok hareketlerinin parti bazında izlenmesidir. Ağırlıklı ortalama maliyet kullanan bir sistemde stok tek bir havuzda toplanır ve hangi malın ne zaman girdiği kaybolur; bu durumda yaş, FIFO varsayımıyla hesaplanır.
Rapor iki kırılımda okunur. Kategori kırılımı hangi kategorinin yaşlandığını, tedarikçi kırılımı ise sorunun hangi alım kararından geldiğini gösterir. İkincisi genellikle daha eyleme dönüktür.
- Yaş dilimlerini sabitleyin0-30, 31-90, 91-180, 181-365 ve 365+ gün. Dilimler kategoriye göre değişebilir; taze grupta gün, kuru gıda ve gıda dışında hafta ölçeği kullanılır.
- Her dilimin maliyet payını hesaplayınAdet payı yanıltıcıdır: ucuz ürünler adet olarak çok, değer olarak az yer tutar. Karar maliyet payıyla verilir.
- Kategori ve tedarikçi kırılımı ekleyinYaşlanma nadiren rastgeledir; genellikle belirli bir kategoride ya da belirli bir tedarikçinin ürünlerinde yoğunlaşır.
- Eğilimi izleyinTek bir aylık fotoğraf yeterli değildir. 180+ dilimin payı aydan aya yükseliyorsa sorun büyüyor demektir; sabitse yönetiliyor demektir.
- Eşik uyarısı kurun180 günü aşan stoğun maliyet payı yüzde 15'i geçtiğinde uyarı üretilir ve kategori sorumlusuna görev olarak düşer.
Ölü stoğun gerçek maliyeti
Ölü stoğun maliyeti satılamamakla sınırlı değildir. Dört ayrı kalem vardır ve toplandığında yıllık maliyet malın kendi değerinin önemli bir bölümüne ulaşır: Stok bulundurma maliyeti oranı hesaplayıcısındaki örnek işletmede yüzde 43'tür.
Birincisi sermaye maliyetidir: o para başka bir yerde çalışabilirdi. İkincisi alan maliyetidir: depoda ya da rafta yer tutar ve o yer satan bir ürüne verilebilirdi. Üçüncüsü değer kaybıdır: her geçen ay malın satılabileceği fiyat düşer. Dördüncüsü yönetim yüküdür: sayılır, taşınır, sigortalanır, raporlanır.
Bu hesabın pratik sonucu şudur: bekleyerek daha iyi fiyat almak neredeyse hiçbir zaman işe yaramaz. Bugün yüzde 40 indirimle satmak, altı ay sonra yüzde 60 indirimle satmaktan daha karlıdır.
Eritme yöntemleri ve sırası
Ölü stok tespit edildikten sonra soru "nasıl eritilir" olur. Yöntemler getiriden düşüğe doğru sıralanır ve her biri denenmeden bir sonrakine geçilmez.
Sıralamanın mantığı şudur: marka değerine en az zarar veren ve en çok nakit getiren yöntem önce denenir. Ancak her adımın bir süre sınırı olmalıdır; sonuç vermeyen yöntemde ısrar, en pahalı hatadır.
| Yöntem | Tipik geri kazanım | Süre | Marka etkisi |
|---|---|---|---|
| Mağazalar arası transfer | %100 (tam fiyat) | 1-2 hafta | Yok |
| Ürün paketi / çapraz satış | %70 - %85 | 2-4 hafta | Düşük |
| Kademeli indirim | %50 - %70 | 4-8 hafta | Düşük |
| İndirim köşesi / fırsat reyonu | %35 - %50 | 4-8 hafta | Orta |
| Toptancıya blok satış | %20 - %35 | 1-2 hafta | Yüksek |
| Bağış | Vergi avantajı | 1-2 hafta | Olumlu |
| İmha | 0 | 1 hafta | Yok |
Blok satış yaparken malın kendi satış kanalınıza geri dönmeyeceğinden emin olun. Kendi özel marka ürününüzün başka bir rafta çeyrek fiyata görünmesi, ölü stoktan çok daha pahalıya mal olur.
Tekrarı önlemek
Ölü stok bir sonuçtur; nedeni alım kararındadır. Eritme yapılıp neden düzeltilmediğinde aynı stok bir yıl sonra yeniden birikir.
Üç yaygın neden vardır. Birincisi aşırı çeşitlendirmedir: katalog büyüdükçe her ürüne düşen satış azalır ve kuyruktaki ürünler hiç dönmez. İkincisi miktar iskontosuna kapılmaktır: birim maliyeti düşürmek için alınan fazla mal, taşıma maliyetiyle iskontoyu fazlasıyla geri öder. Üçüncüsü yeni ürün kararlarının geçmiş veriyle sınanmamasıdır.
Kalıcı çözüm alım sürecine iki kontrol eklemektir: her yeni ürün için elde kalan gün tahmini yazılır, her miktar iskontosu kararı için taşıma maliyeti hesaplanır. İkisi de tek satırlık hesaplardır ve alım kararının çoğunu değiştirir.
- Katalogda son on iki ayda hiç satmamış ürünlerin payı yüzde 10'u geçmemeli
- Miktar iskontosu, fazla malın yıllık taşıma maliyetini aşmıyorsa alınmaz
- Her yeni ürün siparişinde beklenen elde kalan gün yazılı olmalı
- Bayram ve aktüel dönemi sonrası kalan mal oranı, bir sonraki alım bütçesinin girdisi olmalı
Sık sorulan sorular
- Ölü stok nedir?
- Belirlenen süre boyunca hiç hareket görmemiş ya da mevcut satış hızıyla makul sürede tükenmeyecek stoktur. Tipik eşik 180 gün hareketsizlik ya da 365 günden uzun elde kalan gündür. Mevsimsel ürünler bu eşiklerin dışında değerlendirilir.
- Stok yaşlandırma raporu nedir?
- Stoğu giriş tarihine göre yaş dilimlerine ayıran ve her dilimin toplam içindeki maliyet payını gösteren rapordur. Tipik dilimler 0-30, 31-90, 91-180, 181-365 ve 365+ gündür. Stok devir hızının sakladığı dağılımı ortaya çıkarır.
- Ölü stok oranı kaç olmalı?
- Evrensel bir eşik yoktur; eşik işletmenin kendi yaşlandırma geçmişinden kurulur. Sektör pratiğinde 180 günü aşan stoğun maliyet payının yüzde 15'in altında tutulması hedeflenir; bu eşik aşıldığında stok devir hızı gibi ortalama metrikler yanıltmaya başlar. Aktüel ürünlerde kampanya sonrası kalan mal oranı ayrı bir ölçüdür.
- Ölü stok nasıl eritilir?
- Yöntemler geri kazanımı yüksekten düşüğe sıralanır: şubeler arası transfer, ürün paketi, kademeli indirim, indirim köşesi, toptancıya blok satış, bağış ve imha. Her adımın süre sınırı olmalı; sonuç vermeyen yöntemde ısrar en pahalı hatadır.
- Ölü stoğu bekletip daha iyi fiyata satmak mantıklı mı?
- Çoğunlukla hayır. Bir yıl bekletmenin maliyeti — sermaye, alan, değer kaybı ve yönetim yükü — malın değerinin önemli bir bölümüne ulaşır; Türkiye'de sermaye maliyeti yüksek olduğu için bu pay daha da büyüktür. Karar basit bir karşılaştırmayla verilir: bugünkü indirimli tutar, bir yıl sonraki beklenen tutardan bulundurma maliyeti ve satılamama riski düşülerek karşılaştırılır; SKT'li ya da aktüel üründe sonuç çoğunlukla bugünkü indirimden yanadır.