Fire oranı nasıl hesaplanır ve kabul edilebilir fire nedir
Kimin içinZincir market taze grup ve reyon sorumlusu, şube müdürü, kayıp önleme ekibi
Fire, perakendede en kolay ölçülen ama en az yönetilen kalemdir. Kolay, çünkü formülü tek satır; yönetilmiyor, çünkü çoğu işletmede tek bir toplam sayı olarak duruyor ve nedeni kayıtlı değil. Yüzde 2 fire oranı yüzde 25 marjla çalışan bir markette karın sekizde birini götürür — bu, kirayla aynı büyüklükte bir kalemdir. Bu rehber fire oranının hesabını, nedene göre kodlanmasını ve kabul edilebilir aralıkları anlatıyor.
Fire oranı nasıl hesaplanır
Fire, satılamadan stoktan çıkan malın maliyetidir. Bozulma, kırılma, son kullanma tarihi geçmesi, hazırlık kaybı ve çalıntı bu başlık altında toplanır.
İki temel hesap vardır. Tutar bazlı fire oranı, fire maliyetinin net satışa bölünmesidir ve yönetim raporlaması için doğru ölçüdür; farklı kategorileri karşılaştırılabilir hale getirir. Adet bazlı fire oranı ise operasyonel takip içindir: reyon sorumlusu kaç adet ürünün çöpe gittiğini bilir.
Üçüncü bir hesap meyve-sebze ayıklamasında, şarküteri ve kasap reyonunda kullanılır: hazırlık firesi. Bir kilo ıspanağın ayıklandıktan sonra kaç gram kaldığı, paketlenen ürünün ve şubede hazırlanan ürünün reçete maliyetinin doğrudan girdisidir ve bu oran malzemeye göre yüzde 5 ile yüzde 45 arasında değişir.
- Fire oranı (tutar)
Fire maliyeti ÷ Net satış × 100- Fire oranı (adet)
Fire adedi ÷ Toplam çıkan adet × 100- Hazırlık fire oranı
(Brüt ağırlık − Net ağırlık) ÷ Brüt ağırlık × 100- Verim oranı
100 − Hazırlık fire oranıReçete maliyeti bu oranla düzeltilir.
Fire oranını satış fiyatı üzerinden hesaplamayın. Fire bir gelir kaybı değil maliyet kaybıdır; satış fiyatıyla hesaplanan fire oranı marj kadar şişer.
Bilinen fire ve bilinmeyen fire ayrımı
Fire ikiye ayrılır ve iki grubun yönetimi tamamen farklıdır. Bilinen fire, oluştuğu anda kaydedilendir: bozulan ürün tartılır, sisteme fire olarak girilir, nedeni yazılır. Bilinmeyen fire ise ancak sayımda ortaya çıkar — kayıtta duran mal rafta yoktur.
Bilinmeyen firenin kaynağı üç yerden birindedir: hırsızlık, kayıt hatası ya da kaydedilmemiş fire. Üçünün de çözümü farklıdır, bu yüzden tek bir "sayım farkı" satırı olarak bırakılması bilgiyi yok eder.
Sağlıklı bir işletmede toplam firenin en az yüzde 70'i bilinen fire olmalıdır. Bilinmeyen firenin payı yükseldikçe sorun stokta değil süreçtedir: ya fire kaydı yapılmıyor ya da mal kayboluyor.
| Tip | Nasıl tespit edilir | Tipik neden | Müdahale |
|---|---|---|---|
| Bozulma / SKT | Fire kaydı | Aşırı sipariş, yanlış rotasyon | Sipariş miktarı ve FEFO düzeni |
| Kırılma / hasar | Fire kaydı | Taşıma, raf düzeni | Depo ve teşhir eğitimi |
| Hazırlık kaybı | Reçete verimi | Standart dışı hazırlık | Reçete standardı ve tartım |
| Hırsızlık | Sayım farkı | Teşhir noktası, kontrol eksiği | Yüksek riskli SKU listesi, konumlandırma |
| Kayıt hatası | Sayım farkı | Yanlış barkod, eksik mal kabul | Mal kabul kontrolü, barkod düzeni |
| Kaydedilmemiş fire | Sayım farkı | Süreç uygulanmıyor | Reyon bazlı günlük fire kaydı |
Kabul edilebilir fire oranı kaç olmalı
Sıfır fire hedefi yanlıştır. Taze grupta sıfır fire, rafın gün sonunda boş olması demektir; bu, kaydedilmemiş bir satış kaybıdır ve firenin kendisinden pahalıdır.
Doğru yaklaşım kategori bazında bir hedef band belirlemektir. Bandın altına inmek fire yönetiminde başarı değil, muhtemelen stoksuzluk anlamına gelir; üstüne çıkmak sipariş veya rotasyon sorunudur.
Aşağıdaki aralıklar Türkiye'de zincir marketlerde gözlenen tipik değerlerdir. Kendi hedefinizi geçmiş on iki ayın dağılımından ve reyon bazlı en iyi şubenizin performansından çıkarın.
| Kategori | Tipik band | Bandın altındaysa | Belirleyen kısıt |
|---|---|---|---|
| Meyve - sebze | %3 - %6 | Raf muhtemelen boş kalıyor | Raf ömrü 2-5 gün |
| Et ve şarküteri | %1,5 - %3 | Çeşit daraltılmış olabilir | Soğuk zincir, SKT |
| Fırın ve pastane | %4 - %8 | Gün sonu çeşidi yetersiz | Günlük üretim |
| Süt grubu | %0,8 - %2 | Rotasyon iyi çalışıyor | SKT, FEFO |
| Kuru gıda | %0,2 - %0,8 | Normal | Kırılma, hırsızlık |
| Kişisel bakım ve temizlik | %0,5 - %1,5 | Normal | Hırsızlık ağırlıklı |
Fire oranını mağaza müdürünün primine bağlarken dikkat: hedef tek yönlü konursa fire kaydı yapılmamaya başlar ve kayıp sayım farkına geçer. Prim, bilinen fire oranına değil toplam kayba bağlanmalıdır.
Fire kaydını işler hale getirmek
Fire yönetiminin tamamı kayıt disiplinine bağlıdır. Nedeni yazılmayan fire, azaltılamayan firedir.
- Neden kodlarını sabitleyinSekizi geçmeyen kısa bir liste: SKT, bozulma, kırılma, hazırlık, iade edilemeyen, teşhir, numune, diğer. Uzun liste doldurulmaz, kısa liste doldurulur.
- Kaydı işin yapıldığı yere taşıyınFire, ofisteki bilgisayardan değil reyonda el terminalinden girilir. Ürün okutulur, neden seçilir, işlem biter. Araya form giren her süreç uygulanmaz.
- Günlük eşik uyarısı koyunBir SKU'nun günlük firesi son dört haftanın ortalamasının iki katını geçtiğinde uyarı üretilir ve reyon sorumlusuna görev olarak düşer.
- SKT yaklaşan malı indirime bağlayınKalan raf ömrü eşiğine gelen ürün otomatik indirim listesine girer. Yüzde 30 indirimle satılan ürün, yüzde 100 zararla çöpe giden üründen her zaman iyidir.
- Sipariş miktarını fire verisiyle besleyinFire yüksek çıkan SKU'ların sipariş katsayısı düşürülür. Fire raporu sipariş sistemine bağlanmadığı sürece aynı fire her hafta tekrar eder.
Sık sorulan sorular
- Fire oranı nasıl hesaplanır?
- Fire maliyeti net satışa bölünüp yüz ile çarpılır. 1.000.000 TL net satış ve 18.000 TL fire maliyeti olan bir şubede fire oranı yüzde 1,8'dir. Adet bazlı takipte fire adedi toplam çıkan adede bölünür.
- Kabul edilebilir fire oranı nedir?
- Kategoriye göre değişir. Meyve-sebzede yüzde 3-6, ette yüzde 1,5-3, kuru gıdada yüzde 0,2-0,8 tipiktir. Sıfır fire hedefi yanlıştır: taze grupta sıfır fire, rafın boş kaldığı ve satışın kaçırıldığı anlamına gelir.
- Fire oranı satış fiyatı üzerinden mi maliyet üzerinden mi hesaplanır?
- Maliyet üzerinden. Fire bir gelir kaybı değil maliyet kaybıdır; satış fiyatıyla hesaplandığında oran marj kadar şişer ve kategoriler arası karşılaştırma bozulur.
- Bilinmeyen fire nedir?
- Sayım sırasında ortaya çıkan, kayıtta duran ama rafta olmayan maldır. Üç kaynaktan gelir: hırsızlık, kayıt hatası ve kaydedilmemiş fire. Toplam firenin en az yüzde 70'inin bilinen fire olması beklenir.
- Hazırlık fire oranı nasıl hesaplanır?
- Brüt ağırlıktan net ağırlık çıkarılıp brüt ağırlığa bölünür. 1.000 gram brüt ıspanaktan 620 gram net ürün çıkıyorsa hazırlık firesi yüzde 38, verim oranı yüzde 62'dir. Reçete maliyeti bu verim oranıyla düzeltilir.
- Fire marjı ne kadar etkiler?
- Doğrudan ve orantısız etkiler. Yüzde 25 brüt marjla çalışan bir markette yüzde 2 fire oranı, brüt karın yüzde 8'ini götürür. Fire, brüt marjın yanında ayrı satırda izlenmediği sürece marj düşüşünün nedeni görünmez.