Stok devir hızı nasıl hesaplanır, kaç olmalı ve nasıl yorumlanır
Kimin içinZincir market satın alma, kategori yönetimi, stok planlama
Stok devir hızı perakendede en çok hesaplanan, en çok yanlış hesaplanan metriktir. Formülü tek satır olmasına rağmen aynı mağaza için üç farklı sayı üretmek mümkündür: payda satış fiyatı kullanılırsa, ortalama stok iki uç noktadan alınırsa ya da dönem içinde yapılan transferler görmezden gelinirse sonuç değişir. Bu rehber formülü, doğru paydayı, sektör aralıklarını ve devir hızının tek başına neden yeterli olmadığını sırayla ele alıyor.
Stok devir hızı nedir ve neyi ölçer
Stok devir hızı, bir dönem boyunca elde tutulan stoğun kaç kez tükenip yerine yenisinin konduğunu gösterir. Devir hızı 4 olan bir mağaza, yılda dört kez bütün rafını satmış ve yeniden doldurmuş demektir.
Metriğin asıl anlattığı şey stok değil paradır. Stoğa bağlanan sermaye, satılana kadar başka hiçbir işte kullanılamaz. Devir hızı yükseldikçe aynı ciroyu daha az sermaye ile yapıyorsunuz demektir; düştükçe raflarda duran para artar.
Bu yüzden devir hızı bir stok metriği olmaktan çok bir finans metriğidir. Nakit sıkışıklığı yaşayan perakendecilerde sorunun kaynağı çoğu zaman satışta değil, düşen devir hızındadır.
Stok devir hızı formülü ve doğru payda
Formülün kendisi tartışmasızdır; tartışma paydadadır. İki taraf da maliyet olmalıdır: pay satılan malın maliyeti, payda ortalama stok maliyeti. Payda satış fiyatı kullanıldığında sonuç, marj oranı kadar sistematik olarak şişer.
İkinci hata ortalama stoğun iki uç noktadan alınmasıdır. Dönem başı ile dönem sonunun ortalaması, bayram ve mevsim dönemlerinde stoğu dalgalanan bir market zincirinde tamamen yanıltır: aralık sonunda stok dibe vurmuşsa yıllık ortalama olduğundan düşük çıkar ve devir hızı gerçekte olduğundan yüksek görünür.
Doğrusu aylık kapanış stoklarının ortalamasıdır. On iki ayın sonundaki stok maliyetleri toplanıp on ikiye bölünür. Veri varsa haftalık ortalama daha da iyidir; bayram ve kampanya haftalarında stoğu şişen kategorilerde fark ciddi boyuttadır.
- Stok devir hızı
Satılan Malın Maliyeti ÷ Ortalama stok maliyeti- Ortalama stok (basit)
(Dönem başı stok + Dönem sonu stok) ÷ 2Yalnızca dalgalanması düşük işletmelerde kullanın.- Ortalama stok (doğru)
12 ayın kapanış stok maliyeti toplamı ÷ 12- Satış üzerinden devir
Net satış ÷ Ortalama stok (satış fiyatıyla)Yalnızca iki taraf da satış fiyatındaysa geçerlidir; maliyet tabanlı sonuçla karşılaştırılamaz.
Pay ve payda aynı dönemi kapsamalı. Aylık devir hızı hesaplarken SMM'yi yıllığa çevirmeyin; aylık SMM'yi o ayın ortalama stoğuna bölün ve sonucu on iki ile çarparak yıllığa taşıyın.
Stok devir hızı kaç olmalı: sektöre göre aralıklar
"İyi" bir devir hızı yoktur; kategoriye göre değişen bir aralık vardır. Raf ömrü kısa ve marjı düşük kategorilerde yüksek devir zorunludur; marjı yüksek ve yavaş dönen kategorilerde (kişisel bakım, gıda dışı aktüel) düşük devir normaldir.
Aşağıdaki aralıklar Türkiye'de zincir marketlerde gözlenen tipik değerlerdir. Kendi rakamınızı bu aralıkla değil, kendi geçmişinizle ve aynı formatta çalışan rakiple karşılaştırın; asıl bilgi seviyede değil yöndedir.
| Kategori | Tipik aralık | Stok günü karşılığı | Belirleyen kısıt |
|---|---|---|---|
| Zincir market — taze grup | 40-90 | 4-9 gün | Raf ömrü ve fire |
| Zincir market — kuru gıda | 12-25 | 15-30 gün | Tedarik sıklığı |
| Zincir market — kişisel bakım rafı | 4-8 | 45-90 gün | SKT ve çeşit sayısı |
| Zincir market — gıda dışı aktüel ürün | 3-6 | 60-120 gün | Sipariş temin süresi |
Devir hızı yükseldiğinde her zaman iyi haber midir
Hayır. Devir hızı iki şekilde yükselir ve ikisinin anlamı birbirinin tam tersidir: satış arttığı için ya da stok azaldığı için.
Stok azaldığı için yükselen devir hızı, kısa vadede tabloyu güzelleştirirken satış kaybını gizler. Rafta olmayan ürün satılamaz; kaybedilen satış hiçbir raporda satır olarak görünmez. Bu yüzden devir hızının yanında mutlaka stoksuzluk oranı ya da servis seviyesi durmalıdır.
Tersi de geçerlidir. Devir hızının düşmesi her zaman kötü değildir: bayram öncesinde şekerleme, lokum ve kuru yemiş stoğunu dolduran bir market zincirinde o haftalarda devir hızının düşmesi planlıdır. Metrik takvimden bağımsız okunduğunda normal bir hareket alarm gibi görünür.
- Devir hızı ↑ + satış ↑ + stoksuzluk sabit → gerçek iyileşme
- Devir hızı ↑ + satış ↓ + stoksuzluk ↑ → stok eriyor, satış kaybediliyor
- Devir hızı ↓ + satış sabit + bayram öncesi mal girişi → planlı, sorun değil
- Devir hızı ↓ + satış ↓ + yaşlanan stok ↑ → ölü stok birikiyor
Devir hızını tek başına kullanmayın: yanına ne koymalı
Devir hızı marjı görmez. Yüzde 8 marjla yılda yirmi kez dönen bir ürün ile yüzde 45 marjla üç kez dönen bir ürünü karşılaştıramaz; ikisi de kendi bağlamında doğru çalışıyor olabilir.
Bu boşluğu GMROI kapatır. Brüt karı ortalama stok maliyetine bölerek marjı ve devri tek sayıda birleştirir; kategori karşılaştırması ancak bu sayı ile anlamlı olur.
İkinci tamamlayıcı stok yaşıdır. Devir hızı bir ortalamadır ve ortalama, iki uç arasında saklanır: çok hızlı dönen otuz ürün ile hiç dönmeyen yüz ürün, birlikte sağlıklı bir ortalama üretebilir. Stok yaşlandırma raporu bu saklanmayı bozar.
- Devir hızını hesaplayınSMM'yi aylık ortalama stok maliyetine bölün. Kategori bazında ayrı ayrı hesaplayın; toplam devir hızı yönetim için, kategori devri karar için kullanılır.
- Yanına GMROI koyunBrüt kar ÷ ortalama stok maliyeti. Devir hızı düşük ama GMROI yüksek kategoriler kesinlikle daraltılmaz.
- Stok yaşını ekleyin0-30, 31-90, 91-180, 180+ gün kırılımı. 180 günü geçen stoğun oranı yüzde 15'i aştıysa ortalama yanıltıyor demektir.
- Stoksuzluk oranını kontrol edinDevir hızı iyileşirken stoksuzluk da artıyorsa iyileşme gerçek değil; satış kaybı stoğa yazılmamış demektir.
Sık sorulan sorular
- Stok devir hızı nasıl hesaplanır?
- Satılan malın maliyeti, ortalama stok maliyetine bölünür. Yıllık SMM'si 620.000 TL ve ortalama stok maliyeti 155.000 TL olan bir işletmede stok devir hızı 620.000 ÷ 155.000 = 4,0'dır. Pay ve paydanın ikisi de maliyet tabanlı olmalıdır.
- Stok devir hızı kaç olmalı?
- Kategoriye göre değişir. Zincir markette taze grupta 40-90, kuru gıdada 12-25, kişisel bakım rafında 4-8, gıda dışı aktüel üründe 3-6 tipiktir. Tek bir doğru değer yoktur; kendi geçmişinizle ve aynı formatta çalışan rakiple karşılaştırın.
- Stok devir hızı satış fiyatı üzerinden hesaplanabilir mi?
- Hesaplanabilir ama iki tarafın da satış fiyatında olması gerekir: net satış ÷ satış fiyatıyla değerlenmiş ortalama stok. Bir tarafı maliyet, diğeri satış fiyatı olduğunda sonuç marj oranı kadar şişer. Maliyet tabanlı ve satış tabanlı sonuçlar birbiriyle karşılaştırılamaz.
- Ortalama stok nasıl bulunur?
- En doğrusu on iki ayın kapanış stok maliyetlerini toplayıp on ikiye bölmektir. Dönem başı ile dönem sonunun ortalaması yalnızca stok dalgalanması düşük işletmelerde güvenilirdir; bayram ve kampanya dönemlerinde stoğu şişen kategorilerde ciddi şekilde yanıltır.
- Stok devir hızı ile stok devir günü arasındaki fark nedir?
- Aynı bilginin iki farklı gösterimidir. Devir hızı stoğun yılda kaç kez döndüğünü, devir günü bir devrin kaç gün sürdüğünü söyler. Dönüşüm: stok günü = 365 ÷ devir hızı. Devir hızı 4,0 olan bir işletmede stok günü 91'dir.
- Stok devir hızı nasıl artırılır?
- Üç yol vardır: çeşit sayısını azaltıp derinliği artırmak, sipariş sıklığını yükseltip parti büyüklüğünü düşürmek ve yavaş dönen stoğu planlı indirimle eritmek. Stoğu kısarak elde edilen artış kalıcı değildir; stoksuzluk oranı beraberinde yükselir.
- Stok devir hızı Excel'de nasıl hesaplanır?
- A sütununa dönem içindeki satılan malın maliyetini, B ve C sütunlarına dönem başı ve dönem sonu stok maliyetini yazın. D2 hücresinde =(B2+C2)/2 ortalama stoğu, E2 hücresinde =A2/D2 devir hızını verir; gün karşılığı =365/E2 ile bulunur. Ürün ya da kategori bazında hesaplanacaksa satırlar ürün koduna göre toplanmalı, stok ve maliyet aynı değerleme yöntemiyle alınmalıdır.