Planogram nedir, market raf düzeni nasıl olmalı
Kimin içinZincir market, kategori yöneticisi, alan ve planogram sorumlusu, mağaza operasyonu
"Planogram nedir", "planogram nasıl yapılır" ve "market raf düzeni nasıl olmalı" soruları çoğu zaman görsel bir düzen sorusu olarak cevaplanır: renkler, göz hizası, marka blokları. Oysa planogramın ilk işi matematiktir. Rafa sığan miktar, iki teslimat arasında satılan miktarı karşılamıyorsa en güzel düzenlenmiş raf da öğleden sonra boşalır. Bu rehber planogramın hangi kararları verdiğini, yüz sayısının nasıl hesaplandığını, uyumun nasıl denetlendiğini ve yöresel ürünler için yasal raf kuralının plana nasıl girdiğini anlatıyor. Kategorilerin mağazada ne kadar yer alacağı ve hangi rolü taşıyacağı kategori yönetimi rehberinin konusudur.
Planogram neyi belirler?
Planogram dört kararı tek bir çizimde toplar: rafta hangi ürünlerin olacağı, her ürünün kaç yüzle (ön cephe) duracağı, hangi raf seviyesine konacağı ve ürünlerin hangi sırayla bloklanacağı. Dördü birbirine bağlıdır; birini değiştiren diğerlerini de değiştirir.
Planogram iki düzeyde çalışır. Üst düzeyde bir kategorinin mağazada kaç metre raf alacağına karar verilir; bu, alan tahsisi ve kategori rolü kararıdır. Alt düzeyde o metrenin içinde ürünlerin nasıl yerleşeceği belirlenir; planogram denince çoğu zaman bu ikinci düzey kastedilir.
Zincir markette her mağaza için ayrı planogram çizilmez. Mağazalar raf uzunluğu, müşteri profili ve satış yapısına göre kümelere ayrılır ve her kümeye bir şablon verilir. Şablonun kaç çeşit olacağı, iş yükü ile mağazaya uyum arasındaki bir tercihtir.
| Karar | Neye göre verilir | Yanlış verilirse |
|---|---|---|
| Ürün listesi | Kategori rolü, satış ve marj katkısı, mağaza kümesi | Yavaş ürün yer kaplar, aranan ürün bulunmaz |
| Yüz sayısı | Satış hızı, sevkiyat aralığı, raf derinliği, koli adedi | Hızlı ürün boşalır, yavaş ürün taşar |
| Raf seviyesi | Marj, dürtüsel alım eğilimi, ürün ağırlığı ve boyu | Karlı ürün görünmez, ağır ürün üst rafta risk oluşturur |
| Blok düzeni | Müşterinin karar sırası: önce tür mü, önce marka mı | Müşteri aradığını bulamaz, karşılaştırma yapamaz |
Yüz sayısı nasıl hesaplanır?
Yüz sayısı satış hızından çıkar. Raf, iki teslimat arasındaki satışı ve bir emniyet payını taşıyabilmelidir; bunu taşıyamayan raf ürün depoda dururken boşalır. Bu miktara asgari raf kapasitesi denir ve yüz sayısı, bu kapasitenin bir yüzün taşıdığı adede bölünmesiyle bulunur.
Bir yüzün kapasitesi raf derinliğine ve istif yüksekliğine bağlıdır: 40 cm derinlikteki rafa arka arkaya kaç ürün sığıyor ve üst üste kaç sıra konabiliyor. Bu değer ürün ölçüsünden hesaplanır ya da mağazada bir kez ölçülüp ürün kartına yazılır.
İkinci kural koli kuralıdır: rafa en az bir tam koli sığmalıdır. Sığmayan kolinin artığı arka depoda bekler, dolum iki kez yapılır ve artık koliler zamanla sayım farkı üretir. Üst sınır da vardır: raf kapasitesi iki sevkiyat arası satışın çok üstündeyse yer, başka bir ürünün yüzünden alınmış demektir.
- Asgari raf kapasitesi
Günlük satış × Sevkiyat aralığı (gün) + Emniyet payı- Bir yüzün kapasitesi
Derinlikteki adet × İstif sırası- Yüz sayısı
Asgari raf kapasitesi ÷ Bir yüzün kapasitesi, yukarı yuvarlanır- Koli kuralı
Raf kapasitesi ≥ Koli içi adet + Emniyet payı- Raf gün karşılığı
Raf kapasitesi ÷ Günlük satış
| Ürün | Günlük satış | Emniyet payı | Asgari kapasite | Yüz sayısı |
|---|---|---|---|---|
| Süt 1 L tam yağlı | 48 | 24 | 48 × 2 + 24 = 120 | 120 ÷ 12 = 10 |
| Süt 1 L yarım yağlı | 18 | 10 | 18 × 2 + 10 = 46 | 46 ÷ 12 = 3,8 → 4 |
| Laktozsuz süt 1 L | 4 | 4 | 4 × 2 + 4 = 12 | 12 ÷ 12 = 1 |
Tek yüzle kalan ürünün rafta görünür kalıp kalmadığı ayrıca değerlendirilir. Görünürlük için bir alt sınır belirlenir; bu sınırı karşılamayan ürün ya o kümenin listesinden çıkar ya da başka bir ürünün yüzünden yer alır.
Raf seviyesi ve blok düzeni nasıl belirlenir?
Göz ve el hizası rafın en çok görülen ve en kolay uzanılan bölgesidir. Bu bölgeye kategori içinde en çok katkı veren ve dürtüsel alınan ürünler konur. Alt raf ağır, büyük ve toplu alınan ürünlere, üst raf hafif ürünlere ve düşük dönen çeşitlere ayrılır. Ağır ürünü üst rafa koymak hem dolum yapan personel hem müşteri için güvenlik riskidir.
Blok düzeni müşterinin karar sırasına göre kurulur. Müşteri bir kategoride önce türü mü, önce markayı mı seçiyor? Aradığı marka yokken aynı türde başka markaya geçiyorsa tür önce gelir ve ürünler türe göre bloklanır; aynı markanın başka türüne geçiyorsa marka blokları kurulur. Bu davranış, raf boşluğu olan günlerde benzer ürünlerin satışındaki artıştan okunur.
Bloklar dikey kurulduğunda müşteri bir türün bütün seçeneklerini tek bakışta görür. Yatay blokta ise alt rafa düşen seçenek görünmez kalır ve o seçeneğin satışı düşük olduğu için bir sonraki revizyonda yüzü azaltılır; plan kendi hatasını büyütür.
- Göz ve el hizası: kategori içinde en çok katkı veren ve dürtüsel alınan ürünler
- Alt raf: ağır, büyük ve toplu alınan ürünler
- Üst raf: hafif ürünler ve düşük dönen çeşitler
- Blok yönü: müşteri önce türü seçiyorsa türe, önce markayı seçiyorsa markaya göre dikey blok
Planogram uyumu nasıl denetlenir?
Planogram kağıt üzerinde doğru olabilir ama rafta uygulanmadıkça hiçbir şeyi değiştirmez. Sapmanın iki kaynağı vardır ve ikisi ayrı kaydedilir. Uygulama sapmasında plan doğrudur ama rafta yer değişmiş, plansız ürün girmiş ya da yüz sayısı bozulmuştur. Plan hatasında ise raf plana uygundur ama hesaplanan kapasite yetmez; ürün sürekli boşalır ya da taşar.
Uyum SKU düzeyinde ölçülür: planogramdaki ürünlerden doğru yerde ve doğru yüz sayısıyla bulunanların payı. Uyum oranı raf boşluğu ve fire ile birlikte okunur; uyum yüksek olduğu halde raf sık boşalıyorsa sorun uygulamada değil planın kendisindedir.
- Planogram uyum oranı
Doğru yerde ve doğru yüz sayısıyla bulunan SKU ÷ Planogramdaki SKU × 100- Plan hatası payı
Plan hatası nedenli sapma ÷ Toplam sapma × 100
- Değişikliği tarihle mağazaya indirinYeni planogram yürürlük tarihiyle gönderilir. Hangi mağazanın hangi şablonun hangi sürümünü uyguladığı kayıtlıdır.
- Uygulamadan sonra hemen kontrol edinİlk kontrol değişiklikten sonraki birkaç gün içinde yapılır. İlk hafta yapılan düzeltme sonraki ayların sapmasını önler.
- Rutin kontrolü denetim listesine koyunRaf uyumu mağaza denetiminin sabit maddesi olur; SKU bazında işaretleme ve fotoğrafla kaydedilir.
- Sapmayı nedeniyle kaydedinUygulama sapması mağazaya, plan hatası planlama ekibine gider. İkisi karışırsa mağaza uygulanamayan bir planın bedelini öder.
- Raf boşluğu ve fireyle birlikte okuyunSürekli boşalan ya da tarihi dolan ürün, planın yeniden hesaplanması için listeye alınır.
Yöresel ürünler için yüzde 1 raf kuralı planograma nasıl girer?
Perakende Ticarette Uygulanacak İlke ve Kurallar Hakkında Yönetmelik'in 11. maddesi, esas konusu hızlı tüketim ürünleri olan büyük mağaza ve zincir mağazaların satış alanının en az yüzde birini yöresel ürünlere ayırmasını düzenler. Stant da bu alana sayılır; başvuru olmazsa alan başka ürünler için kullanılır.
Aynı yönetmeliğin 3. maddesine göre büyük mağaza en az 400 m² satış alanına sahip işletmedir; zincir mağaza ise her biri 400 m²'nin altında satış alanına sahip en az on şubesi olan işletmedir. Kural bu yüzden küçük formatlı zincir mağazalara da uygulanır ve planogram şablonunda ayrı bir modül olarak yer alır.
Memurlar.net'in 6 Temmuz 2026 tarihli haberine göre Ticaret Bakanlığı zincir market ve fırınları da kapsayan yeni bir yönetmelik taslağını görüşe açtı; kadın kooperatiflerinin yöresel ürünlerine raf önceliği taslağın ana başlıkları arasında. Taslak yürürlüğe girerse raf planı yeni metne göre güncellenir.
- Yöresel ürün alanı oranı
Yöresel ürünlere ayrılan satış alanı (m²) ÷ Toplam satış alanı (m²) × 100
Alanın nasıl ölçüleceği, hangi ürünlerin yöresel sayılacağı ve istisnalar yönetmelik metninde yazılıdır. Uygulama planı hukuk danışmanıyla birlikte kontrol edilir.
Mindpera'da planogram ve raf kapasitesi nasıl yönetilir?
Mindpera'da raf kapasitesi Mind Space modülünde tanımlanır: mağaza alanı satış alanı, raf metresi ve depo hacmi olarak ayrı ayrı tutulur, ürün hacmi ve teşhir birimi bilgisi kapasite modeline girer. Raf metresi başına marj ve doluluk oranı kategori bazında hesaplanır; fiili doluluk planlanan dolulukla karşılaştırılır ve sürekli boş ya da sürekli taşan raflar listelenir. Mevcut tahsis ile önerilen tahsis yan yana gösterilir ve değişikliğin tahmini ciro ve marj etkisi hesaplanır.
Kapasite kısıtı Mind Send'in sevk önerisine doğrudan girer; rafa sığmayan öneri satırı işaretlenir ve minimum sevk paketi kısıt olarak uygulanır. Mind Ops'ta planogram uyum kontrolü mağaza denetimi olarak sahada tamamlanır, sonuç satış verisiyle birlikte okunur ve kapanmayan sapma sorumlusuna düşer.
- Mind Space: satış alanı, raf metresi ve depo hacmi modeli; raf metresi başına marj; sürekli boş ya da taşan raf listesi
- Mind Send: raf kapasitesi ve minimum sevk paketi kısıtı, kapasiteyi aşan satırın işaretlenmesi
- Mind Ops: planogram uyum kontrolü, açık madde ve eskalasyon raporu
- Ajanlar sürekli boşalan ya da taşan rafı sapma olarak bulur, planlama ekibine görev açar ve iş kapanana kadar takip eder
Raf ölçüsü, ürün boyutu ve koli bilgisi farklı dosyalarda duruyorsa kurulumda tek veri modeline taşınır.
Sık sorulan sorular
- Planogram nedir?
- Planogram, her ürünün hangi rafta, kaç yüzle ve hangi sırada duracağını gösteren raf planıdır. Dört kararı birlikte verir: ürün listesi, yüz sayısı, raf seviyesi ve blok düzeni. Zincir markette mağazalar raf uzunluğu ve satış yapısına göre kümelere ayrılır ve her kümeye bir planogram şablonu verilir.
- Planogram nasıl yapılır?
- Önce kategoriye ayrılan raf uzunluğu ve ürün listesi belirlenir. Sonra her ürün için asgari raf kapasitesi hesaplanır: günlük satış çarpı sevkiyat aralığı artı emniyet payı. Bu kapasite bir yüzün taşıdığı adede bölünerek yüz sayısı bulunur, koli kuralı kontrol edilir, ürünler raf seviyesine ve müşterinin karar sırasına göre bloklanır.
- Market raf düzeni nasıl olmalı?
- Yer satış hızına göre verilmelidir: hızlı dönen ürün iki teslimat arasındaki satışı taşıyacak kadar yüz alır, yavaş ürün az yüzle kalır. Göz ve el hizasına kategori içinde en çok katkı veren ürünler, alt rafa ağır ve toplu alınan ürünler konur. Bloklar müşterinin önce türü mü markayı mı seçtiğine göre dikey kurulur.
- Raf kapasitesi siparişi nasıl sınırlamalı?
- Sipariş, raf kapasitesi ile arka depoda ayrılan pay toplamını aşmamalıdır; aşan miktar arka depoda bekler, taze üründe fireye döner. Tersi de geçerlidir: raf kapasitesi iki sevkiyat arası satışı taşımıyorsa sorun sipariş değil planogramdır ve yüz sayısı yeniden hesaplanır. Rafa en az bir tam koli sığması da ayrı bir kuraldır.
- Planogram uyumu nasıl ölçülür?
- Planogramdaki SKU'lardan doğru yerde ve doğru yüz sayısıyla bulunanların payı hesaplanır. Sapmalar iki nedenle ayrı kaydedilir: uygulama sapması mağazaya, plan hatası planlama ekibine gider. Uyum yüksek olduğu halde raf sık boşalıyorsa sorun uygulamada değil planın kendisindedir ve kapasite yeniden hesaplanır.
- Yöresel ürünler için raf ayırma zorunluluğu var mı?
- Evet. Perakende Ticarette Uygulanacak İlke ve Kurallar Hakkında Yönetmelik'in 11. maddesine göre esas konusu hızlı tüketim ürünleri olan büyük mağaza ve zincir mağazalar satış alanının en az yüzde birini yöresel ürünlere ayırır; stant da sayılır, başvuru yoksa alan başka ürüne kullanılır. 320 m² satış alanlı bir mağazada bu en az 3,2 m²'dir.