Fatura altı iskonto, ciro primi ve net net maliyet: ürünün gerçek alış maliyeti nasıl bulunur

Fatura fiyatı, fatura altı iskonto, ciro primi ve kampanya katkısı arasındaki fark nedir?

Tedarikçiyle yapılan yıllık anlaşma genellikle dört tür kalem taşır ve her biri maliyete farklı zamanda, farklı belgeyle girer. Liste fiyatı (brüt fiyat) alış faturasının satırındaki birim fiyattır. Fatura altı iskonto aynı faturada, satır toplamının altında düşülen indirimdir; bir ya da birkaç kademe olabilir ve mal teslim alındığı anda bellidir.

Ciro primi, yıl sonu primi ya da hedef primi diye de anılır: belirli bir dönemde belirli bir alım tutarı ya da miktarı aşıldığında, alımların belli bir oranı üzerinden sonradan verilen indirimdir. Teslim anında belli değildir; hedefin tutup tutmayacağı dönem sonunda kesinleşir. Bu yüzden alış faturasında görünmez ve ayrı bir belgeyle kapanır.

Kampanya ve tanıtım katkısı ise belirli bir kampanyanın ya da hizmetin karşılığıdır: aktüel katkısı, broşür ve anons, teşhir ünitesinde özel yer gibi. Bu kalem bir fiyat indirimi değil, karşılığı olan bir anlaşmadır ve mevzuat bölümünde anlatıldığı gibi ayrı kurallara bağlıdır. Maliyet hesabında ayrı satırda tutulmasının nedeni budur.

Kalemlerin adları şirketten şirkete değişir: aynı ödeme bir anlaşmada ciro primi, diğerinde hedef primi ya da yıl sonu iskontosu diye geçer. Hesapta önemli olan ad değil, kalemin ne zaman belli olduğu ve neye bağlı olduğudur.

Net, net net ve üçlü net maliyet nasıl hesaplanır?

Üç kavram, bir önceki maliyetten bir katman daha düşülerek elde edilir. Net maliyet faturanın kendisidir: liste fiyatından fatura altı iskontolar düşülür. Net net maliyet, net maliyetten koşullu ve sonradan gelen indirimlerin, en başta ciro priminin birim başına payını da düşer. Üçlü net maliyet bunun üzerine kampanya ve tanıtım katkılarının birim payını düşer.

Kademeli iskontolar toplanmaz, çarpılır. Yüzde 8 ve yüzde 2'lik iki fatura altı iskonto yüzde 10 değil, 1 − 0,92 × 0,98 = yüzde 9,84 eder; ikinci iskonto, birincisinden sonra kalan tutara uygulanır. Anlaşma metni iskontoların toplanacağını açıkça yazıyorsa hesap ona göre kurulur.

Bu üç sayının hiçbiri tek başına doğru ya da yanlış değildir; her biri farklı bir soruya cevap verir. Sorun, raporda hangisinin kullanıldığının yazılmamasıdır. Net net ve üçlü net ifadeleri de şirketlerde farklı tanımlarla kullanılır; bu yüzden tanım şirket içinde bir kez yazılır ve her marj ekranında belirtilir.

Net maliyet

Liste fiyatı × (1 − İskonto 1) × (1 − İskonto 2) …

Birim başına ciro primi

Net maliyet × Prim oranıPrim alım tutarı üzerinden tanımlıysa. Adet ya da sabit tutar üzerinden tanımlıysa toplam beklenen prim, beklenen alım adedine bölünür.

Net net maliyet

Net maliyet − Birim başına ciro primi − Birim başına diğer koşullu indirimler

Üçlü net maliyet

Net net maliyet − (Dönemin kampanya ve tanıtım katkısı ÷ Dönemin alım adedi)

1. Anlaşmayı kalemlere ayırınHer tedarikçi anlaşması fatura altı iskonto, koşullu prim ve hizmet karşılığı katkı olarak üç gruba ayrılır. Her kalemin oranı, tabanı (tutar ya da adet) ve koşulu yazılır.
2. Net maliyeti fatura satırından alınMal kabulde faturaya işlenmiş iskontolar zaten nettir. Anlaşmada yazan ama faturada görünmeyen bir iskonto varsa fark mal kabulde tedarikçiyle kapatılır, sonraya bırakılmaz.
3. Koşullu primin gerçekleşme beklentisini yazınYıllık hedef ile bugüne kadarki alım karşılaştırılır. Hedefin tutacağı beklentisi alım planına dayanır; bu bir varsayımdır ve raporda varsayım olarak durur.
4. Katkıyı adede bölünKampanya katkısı ya kampanya döneminin adedine (kampanya karlılığı için) ya da yıllık adede (üçlü net için) bölünür. Hangisinin kullanıldığı rapor başlığında yazılır.
5. Tanımı sabitleyinHangi marjın hangi maliyetle hesaplandığı bir kez yazılır ve dönemler arasında değiştirilmez; aksi halde iki dönem karşılaştırılamaz.

Çalışılmış örnek: net net maliyet ve marj farkı

Aşağıdaki örnekte bir ürünün yıllık anlaşması dört kalem taşıyor. Rakamlar örnektir ve KDV hariçtir. Satış fiyatı sabit tutuldu; değişen yalnızca marjın hangi maliyete göre hesaplandığıdır.

Aynı ürün, aynı raf fiyatıyla, bakılan maliyete göre üç ayrı marj gösterir. Fark küçük görünür, ama satılan her adette tekrar eder ve kategori toplamında fiyat ile kampanya kararlarını değiştirecek büyüklüğe ulaşır.

Kampanya katkısı burada yıllık adede bölündü. Kampanyanın kendi karlılığına bakılırken aynı katkı yalnızca kampanya döneminde satılan adede bölünür; iki hesap aynı raporda karıştırılmaz.

Yıl sonu ciro primi aylık marjı nasıl bozar?

Ciro primi yıl boyunca yapılan alımların karşılığıdır, ama çoğu zaman yıl sonunda, hedef kesinleştiğinde tek seferde kaydedilir. Bu kayıt yöntemi yıllık toplamı değiştirmez; ayların dağılımını değiştirir. On bir ay marj olduğundan düşük, son ay olduğundan yüksek görünür ve aylık kategori karşılaştırması anlamını yitirir.

Yönetim raporunda çözüm tahakkuktur: beklenen prim, alım yapıldıkça aylara dağıtılır. Tahakkuk bir tahmindir; hedefin tutmayacağı anlaşıldığı ay, birikmiş tahakkuk geri alınır ve bu düzeltme ayrı bir satırda gösterilir. Resmi muhasebe kaydının ne zaman ve hangi hesapla yapılacağı ayrı bir karardır ve mali müşavirle belirlenir.

İkinci tuzak stokta duran maldır. Prim alımlar üzerinden hesaplanır, marj ise satışlar üzerinden. Dönem sonunda depoda ve rafta duran malın primi henüz satılmamış mala aittir; primin tamamını dönemin satılan malın maliyetinden düşmek marjı şişirir. Prim alınan adede dağıtılır; satılan kısma düşen pay satılan malın maliyetine, stokta kalan kısma düşen pay stok değerine gider.

Aylık prim tahakkuku

Ayın net alım tutarı × Beklenen prim oranıBeklenen oran, yıllık alım planının hangi hedef kademesine düştüğünden okunur; hedefin tutmayacağı anlaşılırsa oran sıfırdır ve birikmiş tahakkuk geri alınır.

Satılan mala düşen prim

Dönemin primi × (Satılan adet ÷ Alınan adet)

• Hedef tutmayınca: birikmiş tahakkuk hedefin tutmayacağı anlaşıldığı ay geri alınır; düzeltme ayrı satırda görünür, geçmiş aylar sessizce değişmez
• Stokta kalan mal: primin stokta duran mala düşen kısmı dönemin satılan malın maliyetinden düşülmez
• Kademeli prim: alım planı bir kademenin hemen üstündeyse küçük bir sapma oranı değiştirir; beklenen kademe raporda yazılır
• Fiyat tabanı: kesinleşmemiş prim fiyat tabanına tamamen yedirilirse hedef tutmadığında marj planlanandan düşük kalır

Perakende mevzuatı tedarikçiden alınan prim, kampanya katkısı ve ödeme süresi hakkında ne diyor?

Tedarikçi ile perakendeci arasındaki ilişkiyi 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ve Perakende Ticarette Uygulanacak İlke ve Kurallar Hakkında Yönetmelik bağlar. Kanun'un 6. ve 7. maddeleri 26 Ocak 2023 tarihli 7435 sayılı Kanunla değiştirildi; Yönetmelik'in 4. ve 5. maddeleri de 14 Aralık 2023'te değişti. Değişiklikler 1 Ocak 2024'te yürürlüğe girdi.

Kanun'un 6. maddesi bazı uygulamaları her durumda haksız ticari uygulama sayar. Prim ve bedel açısından iki tanesi doğrudan ilgilidir: ürün talebini doğrudan etkileyen bir hizmet vermeden mağaza açılışı ve tadilatı, ciro açığı, banka ve kredi kartı katılım bedeli ve başka adlar altında bedel almak; verilen hizmetin türünü ve hizmet bedelinin tutarını ya da oranını sözleşmede belirtmeden prim ve bedel almak. Yönetmelik'in 4. maddesi talebi doğrudan etkileyen hizmete aktivite, reklam, dergi, anons ve teşhir ünitelerinde özel konumlandırmayı örnek verir ve sözleşmede hizmetin türünün yanında süresinin ve/veya sayısının da yazılmasını ister.

Aynı madde kampanya maliyetini kampanyalı satış yapmak istemeyen tarafa yansıtmayı da haksız ticari uygulama sayar. Tarım ve gıda ürünlerinin tedarikinde ticari ilişkinin koşullarının yazılı olarak belirlenmesini ister; Yönetmelik yazılı sözleşmenin yanında e-posta, faks ve elektronik ortamdaki diğer yazılı araçlarla kurulan mutabakatı da sayar. Karşı taraf aleyhine tek taraflı değişiklik yetkisi veren ya da vade, iade ve kampanya koşulları gibi esaslı konularda açık ve anlaşılır olmayan sözleşme hükümleri de aynı listededir.

Yaptırım büyük ölçüde nispidir. Kanun'un 18. maddesine göre prim ve bedel kuralına aykırılıkta idari para cezası haksız olarak alınan prim ve bedel tutarında, kampanya kuralına aykırılıkta yansıtılan kampanya maliyeti tutarındadır. Yazılı sözleşme ve sözleşme hükümlerinin açıklığı kurallarında ise her aykırılık için maktu ceza uygulanır; Kanun ekindeki tabloya göre 2026 tutarı 57.241 TL'dir.

Ödeme süresi 7. maddededir. Ödemelerin sözleşmede öngörülen sürede yapılması esastır; tarım ve gıda ürünlerinde ayrıca üst sınır vardır. Üretim tarihinden itibaren otuz gün içinde bozulabilen ürünlerde süre, alacaklının küçük (Yönetmelik'e göre mikro ya da küçük), borçlunun orta ya da büyük ölçekli olduğu ya da alacaklının orta, borçlunun büyük ölçekli olduğu durumda otuz, diğer durumlarda kırk beş günü geçemez. Diğer tarım ve gıda ürünlerinde aynı ölçek eşleşmelerinde süre altmış günü geçemez. Süre teslim ya da mülkiyet devrinden hangisi önceyse o tarihten sayılır ve süresinde ödendiğini ispat yükü borçludadır.

Maliyet hesabı için sonuç pratiktir: her prim ve katkının sözleşmedeki karşılığı, türü, süresi ve tutarı ya da oranı bellidir ve maliyet kaydı bu sözleşme satırına bağlanır. Sözleşmede karşılığı bulunmayan bir katkı hem marj raporunda açıklanamayan bir kalemdir hem de mevzuat açısından bir risktir.

Bu bölüm genel bilgidir, hukuki görüş değildir. Bir prim ya da katkının Kanun'un 6. maddesi kapsamında nasıl değerlendirileceği sözleşmenin somut hükümlerine bağlıdır; anlaşmalar yürürlükteki metinle ve bir hukukçuyla birlikte gözden geçirilir.

Vergi ve muhasebe tarafında iskonto ve ciro primi nasıl ele alınır?

KDV tarafında ayrım belgeye göre yapılır. Katma Değer Vergisi Genel Uygulama Tebliği'nin III/A-6.1 bölümüne göre faturada gösterilen ve ticari teamüllere uygun miktardaki iskonto, 3065 sayılı Kanun'un 25/a maddesi uyarınca KDV matrahına dahil edilmez. Faturada gösterilmeyip yıl sonlarında, belli bir dönem sonunda ya da belli bir ciro aşıldığında satış primi, hasılat primi, yıl sonu iskontosu gibi adlarla yapılan iskontolar ise asıl işlemin KDV matrahını değiştirir ve Kanun'un 35. maddesine göre düzeltilir.

Tebliğ düzeltmenin biçimini de yazar: alıcı, satıcı adına bir fatura ya da benzeri belge düzenler ve iskonto tutarına ilk teslimin yapıldığı tarihte o işlem için geçerli olan KDV oranını uygular. Ciro primini alan zincir bu ilişkide alıcı konumundadır; Tebliğ'deki düzende belgeyi zincir düzenler.

Muhasebe tarafında TMS 2 Stoklar standardının 11. paragrafı, ticari iskontoların, indirimlerin ve benzeri kalemlerin satın alma maliyeti belirlenirken düşüleceğini söyler. Bu, rehberdeki net net maliyet mantığıyla aynı yöndedir: prim alış maliyetinin indirimi olarak okunur, satılan mala düşen kısmı satılan malın maliyetine, stokta kalan kısmı stok değerine gider. Bir reklam hizmeti gibi ayrı bir hizmetin karşılığı olan katkıların nasıl sınıflanacağı ise ayrıca değerlendirilir.

Hangi muhasebe çerçevesinin uygulandığı, kaydın hangi hesapta ve hangi dönemde yapılacağı şirketin muhasebe politikasına bağlıdır. Yönetim raporundaki aylık tahakkuk ile resmi kayıt aynı tarihte olmak zorunda değildir; ikisi arasındaki fark raporda ayrı bir satırda görünür.

Bu bölüm genel bilgidir, vergi ya da muhasebe tavsiyesi değildir. Tebliğ yayımlandığı tarihten sonra değişiklikler görmüştür; uygulama yürürlükteki metinle ve mali müşavirle birlikte kurulur.

Mindpera'da ürün maliyeti ve marj nerede görünür?

Mind Cost ağırlıklı ortalama maliyeti her mal girişinde yeniden hesaplar; son alış maliyeti aynı satırda ayrı sütunda durur ve aradaki fark tutar ve yüzde olarak gösterilir. Brüt marj, net marj ve indirim sonrası marj iki maliyet yöntemiyle ayrı ayrı hesaplanır; raporun hangi maliyete baktığı her ekranda bellidir.

Her maliyet değeri hangi faturadan, hangi tarihten ve hangi hesaplama adımından geldiğiyle geriye doğru izlenir. Maliyet düzeltmeleri sessizce geriye işlenmez; ayrı bir hareket tipi olarak yazılır ve düzeltmenin ait olduğu dönem ile işlendiği tarih iki ayrı alanda tutulur. Yıl sonunda gelen bir belge maliyet düzeltmesi olarak işlendiğinde geçmiş ayın raporu yeniden basılsa bile farkın nedeni satır bazında görünür.

Muhasebe programı, alış ve masraf faturaları farklı kaynaklarda duruyorsa kurulumu ekibimiz yapar ve kaynaklar aynı veri modeline taşınır.

• Ortalama ve son alış maliyeti aynı satırda, fark tutarı ve fark yüzdesiyle
• Brüt marj, net marj ve indirim sonrası marj iki maliyet yöntemiyle ayrı
• Maliyet izi: fatura, tarih ve hesaplama adımı
• Son alış maliyeti eşiği aştığında fiyatlama sorumlusuna uyarı