GMROI, stok devir hızı ve marj: hangisi ne zaman yanıltır?

Üç ölçünün tanımı

Brüt marj oranı, satıştan maliyeti çıkarıp satışa bölerek bulunur. Bir birim satıştan ne kadar kar kaldığını söyler. Zaman kavramı yoktur; ürünün rafta bir hafta mı bir yıl mı durduğunu bilmez.

Stok devir hızı, dönem içindeki satılan malın maliyetini ortalama stok maliyetine bölerek bulunur. Stoğun dönemde kaç kez yenilendiğini söyler. Kar kavramı yoktur; ürünün zararına satıldığını fark etmez.

GMROI, brüt karı ortalama stok maliyetine bölerek bulunur. Stoğa bağlanan her bir liranın dönemde ne kadar brüt kar ürettiğini söyler. Marj ile devir hızını tek sayıda birleştirir ve bu yüzden kategori kararlarında en kullanışlı ölçüdür.

Üçünün de aynı dönem tanımını, aynı maliyet tanımını ve aynı ortalama stok hesabını kullanması şarttır. Farklı kaynaklardan gelen üç ölçüyü yan yana koymak, karşılaştırmayı anlamsız kılar.

Üç ürün, üç farklı sonuç

Bir market zincirinde üç ürün grubunu yıllık verilerle karşılaştıralım. Rakamlar KDV hariç ve maliyetler ağırlıklı ortalama üzerinden.

Marja bakan biri C ve A'yı seçer, B'yi listeden çıkarır. Devir hızına bakan biri B'yi seçer, A ve C'ye stok azaltması uygular. GMROI'ye bakan biri üçünü de yakın bulur ve kararı başka kriterlere bırakır.

Doğru olan üçüncüsüdür. B ürününün marjı düşüktür ama stoğa bağladığı para azdır ve yılda on iki kez döner. Stoğa bağlanan her lira açısından A'dan daha iyi iş yapar. Marjı yüzde 23 diye B'yi listeden çıkarmak, sermaye getirisi en yüksek üründen birini kaybetmek olur.

Tersi de doğrudur. B'nin devir hızı yüksek diye stoğunu üçe katlamak devir hızını üçte bire düşürür ve GMROI'yi 3,6 seviyesinden 1,2 seviyesine indirir. Devir hızı bir hedef değil, bir sonuçtur.

• A — filtre kahve: satış 1.000.000, maliyet 700.000, ortalama stok 100.000; marj yüzde 30, devir 7,0, GMROI 3,00
• B — sıvı deterjan: satış 390.000, maliyet 300.000, ortalama stok 25.000; marj yüzde 23, devir 12,0, GMROI 3,60
• C — dondurma: satış 2.000.000, maliyet 1.300.000, ortalama stok 200.000; marj yüzde 35, devir 6,5, GMROI 3,50

Marj tek başına neyi gizler

Marj oranı, ürünün ne kadar sermaye tükettiğini gizler. Yüzde 60 marjlı bir ürün yılda bir kez dönüyorsa, stoğa bağlanan her lira yılda 0,6 lira brüt kar üretir. Yüzde 20 marjlı ve yılda sekiz kez dönen bir ürün ise 2,0 lira üretir.

İkinci gizlediği şey indirimdir. Raf etiketindeki marj ile gerçekleşen marj arasında kampanya, personel indirimi ve SKT'si yaklaşan ürüne yapılan indirim kadar fark vardır. Ölçü gerçekleşen satış tutarından hesaplanmıyorsa yanıltır. Bunun için satış olgu tablosunda liste fiyatı ile net satış tutarının ayrı alanlar olması gerekir.

Üçüncüsü fire ve zayidir. Yüksek marjlı ama kırılgan ya da hızlı bozulan bir üründe fire oranı marjı yer. Fireyi maliyete katmayan bir marj hesabı, kategori yöneticisine sürekli iyimser bir tablo gösterir. Fire hareketi ayrı bir hareket tipi olarak ölçüye dahil edilmelidir.

Devir hızı tek başına neyi gizler

Devir hızı karı gizler. Maliyetin altında satılan bir ürün olağanüstü hızlı döner ve tabloda başarı gibi görünür. SKT'si yaklaşan ürünün indirimle boşaltılmasında bu tam olarak yaşanır: devir hızı fırlar, brüt kar erir.

İkinci gizlediği şey stoksuzluktur. Devir hızı ortalama stoğa bölündüğü için, stok tükendiğinde payda küçülür ve ölçü yükselir. Sürekli stoksuz kalan bir ürün mükemmel devir hızı gösterir ve kaybedilen satış hiçbir yerde görünmez. Bu yüzden devir hızının yanında mutlaka stok bulunurluk oranı raporlanmalıdır.

Üçüncüsü paydanın nasıl hesaplandığıdır. Ortalama stok, dönem başı ile dönem sonunun ortalaması olarak hesaplanırsa mevsimsel üründe tamamen yanlış çıkar. Ocak başında ve Aralık sonunda dondurma stoğu düşüktür; yaz boyunca yüksektir. İki uç noktanın ortalaması gerçek stok bağını yarı yarıya eksik gösterir ve GMROI'yi iki katına çıkarır.

Doğru yöntem, günlük stok fotoğrafı olgu tablosundan dönem içindeki tüm günlerin ortalamasını almaktır. Bu hesap günlük maliyet fotoğrafı tablosu varsa ucuzdur ve tek bir yordamda yapılır.

GMROI de her zaman yeterli değildir

GMROI, marj ile devri birleştirdiği için üçünün en dengelisidir ama üç durumda dikkatli okunmalıdır.

Birincisi yeni üründür. Piyasaya iki ay önce girmiş bir ürünün yıllık GMROI'si anlamsızdır; dönem kısaldıkça ölçü oynak hale gelir. Ürünün listede kalma süresi dönemden kısaysa ölçü yıllıklandırılmalı ve bu durum ekranda işaretlenmelidir.

İkincisi konsinye ve vadeli alımdır. GMROI stoğa bağlanan sermayeyi ölçer. Konsinye alınan üründe sermaye bağlanmaz; ölçü sonsuza gider. Vade uzun olduğunda da fiili sermaye bağı ölçünün gösterdiğinden düşüktür. Tedarik koşulu bir öznitelik olarak boyutta tutulmalı ve karşılaştırmalar aynı koşuldaki ürünler arasında yapılmalıdır.

Üçüncüsü rol farkıdır. Bazı ürünler kar için değil, trafik yaratmak için listede tutulur. Bir süpermarkette ekmeğin GMROI'si düşüktür ve bu bir sorun değildir. Ürün rolü boyutta tanımlanmadıkça, GMROI sıralaması bu ürünleri her ay listeden çıkarmayı önerir.

Ölçünün paydasını hangi alandan aldığı da yazılmalıdır. Ortalama stok maliyeti mi, ortalama stok satış değeri mi kullanıldığı iki farklı GMROI üretir ve ikisi de aynı adla anılır.

Veri modeli tarafında ne gerekir

Bu üç ölçünün tutarlı çıkması için ambar tarafında birkaç şey zorunludur.

Ölçüler tek bir yordamda hesaplanır ve dönem, kırılım ile stok ortalaması yöntemi parametre olarak alınır. Rapor aracı kendi başına bölme yapmaz.

Karşılaştırmanın anlamlı olabilmesi için ürün boyutunda rol, tedarik koşulu, mevsimsellik ve listeye giriş tarihi alanları bulunmalıdır. Bunlar olmadan sıralama yapmak, farklı kategorilerdeki elmaları armutla toplamaktır.

• FactSatisSatir — net satis tutari ve satilan malin maliyeti ayri alanlar
• FactStokGunluk — tanecik: sube x urun x tarih, gunluk stok maliyeti
• Fire ve zayi ayri hareket tipiyle maliyete dahil
• DimUrun — urun rolu, tedarik kosulu, mevsimsellik, listeye giris tarihi
• Stok bulunurluk orani her devir hizi raporunun yaninda

Ne yapmalı

Üç ölçüyü tek ekranda birlikte gösterin. Yalnız marj gösteren bir kategori ekranı, yanlış karar üretmeye devam eder.

Ortalama stoğu dönem başı ve sonu ortalamasıyla değil, günlük fotoğraflardan hesaplayın. Mevsimsel kategorilerde aradaki fark iki katına kadar çıkar.

Devir hızını her zaman stok bulunurluk oranıyla birlikte okuyun. Yüksek devir, stoksuzluğun kılık değiştirmiş hali olabilir.

Ürün rolünü ve tedarik koşulunu boyutta tanımlayın; karşılaştırmayı yalnızca aynı rol ve aynı koşuldaki ürünler arasında yapın.

Mindpera'da Mind Stock ve Mind Cost modülleri bu ölçüleri aynı olgu tablolarından ve aynı saklı yordamlardan üretir; ortalama stok hesabı günlük fotoğraflara dayanır ve kullanılan yöntem ölçünün yanında yazılıdır. Yorum katmanı sıralamayı açıklar, sıralamayı üretmez.